De Stijl in de architectuur herken je aan rechte lijnen, rechthoekige vlakken en een eenvoudige vormgeving met wit, zwart, grijs en soms rood, geel en blauw. Muren, vloeren en daken lijken vaak als losse vlakken in elkaar te schuiven. Het bekendste voorbeeld is het Rietveld Schröderhuis in Utrecht.

De bouwstijl maakt deel uit van De Stijl, een Nederlandse kunststroming die ontstond rond het tijdschrift De Stijl. Architecten, kunstenaars en ontwerpers zochten naar een nieuwe manier om gebouwen en gebruiksvoorwerpen vorm te geven.

Kenmerken van De Stijl in de architectuur

Een gebouw in de stijl van De Stijl is meer dan een wit huis met een plat dak. Het gaat ook om de manier waarop lijnen, kleuren en onderdelen van het gebouw samen een geheel vormen. Dit zijn de belangrijkste kenmerken:

  • Rechte lijnen en hoeken: horizontale en verticale lijnen bepalen het beeld. Ronde vormen en versieringen spelen meestal geen rol.
  • Losse vlakken: muren, vloeren en daken lijken soms langs elkaar heen te schuiven of buiten het gebouw uit te steken.
  • Beperkt kleurgebruik: wit, zwart en grijs vormen vaak de basis. Rood, geel en blauw leggen de nadruk op bepaalde onderdelen.
  • Open indeling: binnenruimtes lopen in elkaar over of kunnen anders worden ingedeeld.
  • Ongelijke verdeling: links en rechts zijn meestal niet elkaars spiegelbeeld. Toch zorgen de verschillende vlakken samen voor evenwicht.

De kleuren zitten niet alleen op de muur. Een raamkozijn, trapleuning of deur kan een opvallende kleur krijgen. Daarmee laat de architect zien hoe een gebouw is opgebouwd.

Hoe ontstond De Stijl-architectuur?

De Stijl ontstond rond het tijdschrift dat in 1917 werd opgericht. Theo van Doesburg speelde een belangrijke rol bij het samenbrengen van kunstenaars en architecten. Ook schilder Piet Mondriaan was bij de stroming betrokken.

De deelnemers wilden af van versiering die volgens hen niets toevoegde. Ze zochten naar een heldere beeldtaal met eenvoudige vormen en kleuren. Die ideeën gebruikten ze niet alleen voor schilderijen, maar ook voor meubels, interieurs en gebouwen.

Niet elk ontwerp van een betrokken architect ziet er hetzelfde uit. De Stijl was geen vast bouwpakket: de leden onderzochten op verschillende manieren hoe ze met ruimte, lijnen en kleur konden werken.

Het Rietveld Schröderhuis als voorbeeld

Het Rietveld Schröderhuis aan de Prins Hendriklaan in Utrecht is het bekendste gebouw van De Stijl. Architect en meubelmaker Gerrit Rietveld ontwierp het huis samen met zijn opdrachtgever Truus Schröder-Schräder.

Aan de buitenkant zie je witte en grijze vlakken die langs elkaar lijken te schuiven. Zwarte lijnen en rode, gele en blauwe onderdelen benadrukken de randen en verbindingen. Het huis oogt daardoor niet als een gesloten blok, maar als een samenstelling van vlakken.

Ook binnen is de indeling bijzonder. Op de bovenverdieping kunnen schuifwanden de ruimte opdelen in kamers. Zijn de wanden open, dan ontstaat een grotere leefruimte. Een hoekraam kan open zonder dat er op de hoek een vaste stijl in de weg zit. Zo wordt de grens tussen binnen en buiten minder sterk zichtbaar.

Het huis staat op de Werelderfgoedlijst van UNESCO en is te bezoeken als museum. Het laat goed zien dat De Stijl niet alleen ging over hoe een gevel eruitziet, maar ook over hoe je een woning gebruikt.

Andere ontwerpen van De Stijl

Niet alle ideeën van De Stijl zijn als gebouw uitgevoerd. Sommige ontwerpen laten vooral zien hoe de architecten met ruimte en kleur experimenteerden.

  • Café De Unie in Rotterdam: architect J.J.P. Oud ontwierp een gevel met rechthoekige kleurvlakken en grote letters. Het oorspronkelijke café bestaat niet meer; in Rotterdam is een reconstructie van de gevel te zien.
  • Maison d’artiste: Theo van Doesburg en architect Cornelis van Eesteren maakten dit ontwerp voor een kunstenaarswoning. Het bleef een ontwerp, maar laat met zijn uitstekende en verschuivende vlakken goed zien hoe De Stijl een gebouw als ruimtelijke compositie zag.

Ook het interieur van de Aubette in Straatsburg laat ideeën van De Stijl zien. Van Doesburg werkte daar samen met kunstenaars Jean Arp en Sophie Taeuber-Arp. In zijn ontwerp gebruikte hij kleurvlakken die schuin over muren en plafond lopen.

De invloed van Mondriaan en Rietveld

Mondriaan was schilder, geen architect. Zijn bekende schilderijen met zwarte lijnen en kleurvlakken maken wel duidelijk welke ideeën binnen De Stijl leefden. In een schilderij staan de vlakken op een plat oppervlak; in een gebouw worden ze onderdeel van een ruimte waar je doorheen kunt lopen.

Rietveld paste die ideeën toe op meubels en gebouwen. In zijn werk zijn onderdelen vaak duidelijk van elkaar te onderscheiden. Bij het Rietveld Schröderhuis zie je bijvoorbeeld hoe een balkon, wand en luifel ieder een eigen vorm houden en samen toch één huis vormen.

De Stijl had raakvlakken met andere moderne ontwerpbewegingen, zoals Bauhaus, maar was een eigen stroming met een eigen groep kunstenaars en architecten.

Wonen in een huis met kenmerken van De Stijl

Een open plattegrond en grote ramen kunnen een woning licht en ruimtelijk maken. Verplaatsbare wanden bieden ruimte om een kamer op verschillende manieren te gebruiken. Daar staat tegenover dat een open indeling minder privacy kan geven. Grote ramen kunnen ook invloed hebben op de temperatuur en inkijk.

Bij een oorspronkelijk huis van De Stijl maken kleuren, kozijnen en ingebouwde onderdelen vaak deel uit van het ontwerp. Een aanpassing kan daardoor niet alleen praktisch, maar ook zichtbaar van invloed zijn op het geheel. Bij een beschermd monument gelden voor veranderingen regels.

Veelgestelde vragen over De Stijl-architectuur

Zijn alle gebouwen van De Stijl rood, geel en blauw?
Nee. Wit, zwart en grijs zijn vaak de hoofdkleuren. Primaire kleuren worden geregeld gebruikt als accent, maar niet ieder gebouw heeft ze allemaal.

Is een modern wit huis automatisch een gebouw van De Stijl?
Nee. Een witte gevel en rechte vormen komen bij veel gebouwen voor. Bij De Stijl gaat het om de combinatie van vorm, ruimte, kleur en de ideeën achter het ontwerp.

Wat maakt Rietvelds architectuur typisch voor De Stijl?
Vooral de zichtbare losse vlakken, de rechte lijnen, het gebruik van kleur en de flexibele indeling van het Rietveld Schröderhuis. De buitenkant en het interieur zijn daarbij als één geheel ontworpen.

Wil je De Stijl leren herkennen, kijk dan niet alleen naar de kleuren. Let ook op uitstekende vloeren en daken, verschuivende wandvlakken en de manier waarop binnen en buiten met elkaar verbonden zijn.

Je kan misschien ook genieten van: