Postmodernisme in de architectuur is een bouwstijl die herkenbare vormen uit het verleden combineert met nieuwe ideeën, kleuren en materialen. Een postmodern gebouw kan bijvoorbeeld een klassieke zuil hebben naast een opvallend gekleurde gevel. De stijl ontstond als reactie op de strakke vormgeving van het modernisme en laat ruimte voor versiering, humor en verwijzingen naar de omgeving.
Je ziet postmoderne architectuur bij woningen, musea, kantoren en openbare gebouwen. Soms is de stijl uitbundig, maar een gebouw kan ook met een paar opvallende details postmodern zijn.
Zo herken je postmodernisme in de architectuur
Een postmodern gebouw heeft vaak een gevel die meer wil laten zien dan alleen de indeling van het gebouw. De architect gebruikt vormen en details om een verhaal te vertellen, een gebouw herkenbaar te maken of de aandacht te trekken.
Deze kenmerken komen vaak voor:
- Vormen uit het verleden: denk aan zuilen, bogen, driehoekige geveltoppen en sierlijsten. Ze worden soms op een onverwachte manier gebruikt.
- Opvallende kleuren: verschillende kleuren kunnen onderdelen van de gevel benadrukken of een gebouw een speels uiterlijk geven.
- Een mix van stijlen: een gevel kan klassieke details combineren met moderne materialen en vormen.
- Speelse verhoudingen: een ingang, raam of versiering kan groter of juist kleiner zijn dan je verwacht.
- Verwijzingen naar de omgeving: een nieuw gebouw kan vormen overnemen van omliggende gebouwen, zonder ze precies te kopiëren.
- Humor en verrassing: een bekend bouwdetail krijgt soms een nieuwe betekenis of een ongebruikelijke plek.
Niet elk kenmerk hoeft aanwezig te zijn. Een woning met een gekleurde gevel is bijvoorbeeld niet meteen postmodern. Kijk vooral naar de combinatie van vormen, verwijzingen en details.
Waarom ontstond de postmoderne bouwstijl?
Postmoderne architectuur kwam in de tweede helft van de twintigste eeuw op. Sommige architecten vonden dat nieuwe gebouwen te veel op elkaar gingen lijken en te weinig aansloten bij de geschiedenis of het karakter van een plek.
Waar het modernisme vaak de nadruk legt op eenvoud en functie, geeft het postmodernisme ook veel ruimte aan versiering en herkenbare beelden. Dat betekent niet dat de functie onbelangrijk is: een postmodern gebouw moet nog steeds bruikbaar zijn, maar de vorm hoeft die functie niet letterlijk te volgen.
Architect Robert Venturi speelde een belangrijke rol in deze ontwikkeling. Hij pleitte voor gebouwen met meer variatie en tegenstrijdigheid. Daarbij konden ook gewone gebouwen en populaire vormen van versiering inspiratie geven.
Bekende voorbeelden van postmoderne architectuur
Postmoderne gebouwen kunnen sterk van elkaar verschillen. Bij de volgende voorbeelden zie je hoe architecten historische vormen op een nieuwe manier gebruikten:
- Vanna Venturi House in Philadelphia: Robert Venturi ontwierp deze woning met een herkenbare huisvorm. De grote geveltop en de opvallende opening bij de ingang geven die vorm een onverwachte draai.
- Piazza d’Italia in New Orleans: Charles Moore gebruikte op dit plein klassieke zuilen en bogen in een kleurrijke, speelse compositie. Het ontwerp verwijst naar het Italiaanse erfgoed van de stad.
- Portland Building in Portland: Michael Graves gaf dit kantoorgebouw een opvallende gevel met kleurvlakken en grote decoratieve vormen. De versiering maakt het gebouw herkenbaar als meer dan een eenvoudig kantoorblok.
Bij deze voorbeelden is de verwijzing naar het verleden niet bedoeld als een exacte reconstructie. Een zuil of geveltop kan vooral een beeld oproepen, ook als het onderdeel een andere rol heeft dan bij een oud gebouw.
Postmoderne architectuur in Nederland
Ook in Nederland kreeg de stijl een eigen gezicht. Architecten gebruikten kleur en opvallende vormen, maar ontwierpen soms juist gebouwen die op een rustigere manier naar de stad of de bouwgeschiedenis verwijzen.
Het Groninger Museum is een bekend voorbeeld. Het museum bestaat uit verschillende onderdelen met elk een eigen vorm en kleur. Architect Alessandro Mendini werkte voor het ontwerp samen met andere ontwerpers. De combinatie van een gouden toren, ronde vormen en verschillend afgewerkte gevels maakt het gebouw goed herkenbaar.
Het Bonnefantenmuseum in Maastricht, ontworpen door Aldo Rossi, heeft een opvallende toren met een koepelvormig dak. Het gebouw combineert eenvoudige, herkenbare volumes met vormen die aan oudere gebouwen doen denken. Het laat zien dat postmodernisme niet altijd uit felle kleuren en drukke versiering bestaat.
Postmoderne kenmerken bij woningen
Bij een postmoderne woning kun je letten op de vorm van de gevel en de manier waarop details zijn toegepast. Een huis kan bijvoorbeeld een symmetrische voorgevel hebben met een nadrukkelijke ingang, terwijl de ramen een onverwachte vorm of indeling hebben. Ook een gekleurd kozijn of een sierlijke geveltop kan deel uitmaken van het ontwerp.
Die details zijn niet altijd alleen decoratie. Een duidelijk vormgegeven entree kan je bijvoorbeeld laten zien waar je het gebouw binnenkomt. Tegelijk kan dezelfde entree groter of opvallender zijn gemaakt dan strikt nodig is.
Woon je in een postmodern huis en wil je de gevel aanpassen? Kijk dan naar het ontwerp als geheel. Een los detail vervangen door een eenvoudiger variant kan de samenhang tussen kleuren, ramen en ingang veranderen. Omgekeerd kan het toevoegen van een zuil of sierlijst bij een andere woning juist een losstaand effect geven.
Veelgestelde vragen over postmodernisme in de architectuur
Is postmoderne architectuur altijd kleurrijk?
Nee. Kleur komt vaak voor, maar is geen vereiste. Ook een gebouw in rustige tinten kan postmodern zijn door de combinatie van historische verwijzingen en opvallende vormen.
Is elk gebouw met klassieke zuilen postmodern?
Nee. Zuilen komen in verschillende bouwstijlen voor. Bij postmodernisme zijn ze vaak onderdeel van een mix van oude en nieuwe vormen, of worden ze op een onverwachte manier gebruikt.
Zijn postmoderne gebouwen altijd opvallend?
Ze kunnen uitbundig zijn, maar dat hoeft niet. Soms zit het postmoderne karakter vooral in de vorm van de ingang, een geveltop of de manier waarop het gebouw verwijst naar zijn omgeving.
Wil je een postmodern gebouw herkennen, kijk dan niet alleen naar één versiering. De combinatie van een vertrouwde vorm met een onverwacht detail vertelt vaak het meeste over deze bouwstijl.
