Griekse architectuur is de bouwkunst van het oude Griekenland, herkenbaar aan zuilen, driehoekige gevels en gebouwen met zorgvuldig gekozen verhoudingen. Vooral de tempels zijn bekend. Daarbij horen drie zuilenordes: de Dorische, Ionische en Korinthische orde, elk met een eigen vorm en versiering.

De Griekse bouwkunst omvat meer dan tempels. Ook theaters, openbare gebouwen en woningen laten zien hoe de Grieken ruimtes maakten voor het geloof, het openbare leven en het dagelijks wonen.

De kenmerken van Griekse architectuur

Wie naar een Griekse tempel kijkt, ziet vaak een rechthoekig gebouw op een verhoogde stenen onderbouw. Zuilen dragen een horizontale balk en een dak. Aan de korte zijden zit meestal een driehoekig vlak onder de schuine dakranden: het fronton.

De plaats van iedere zuil en de verhouding tussen hoogte en breedte kregen veel aandacht. Dat geeft gebouwen een rustige, evenwichtige uitstraling. Toch waren ze niet allemaal precies gelijk of volledig symmetrisch. Architecten pasten vormen soms aan om een gebouw vanaf de grond goed te laten lijken.

Dit zijn kenmerken die je vaak terugziet:

  • Zuilen: ze dragen een deel van het gebouw en geven de gevel ritme.
  • Horizontale balken: deze liggen boven op de zuilen en dragen het dak.
  • Frontons: de driehoekige vlakken konden worden gevuld met beeldhouwwerk.
  • Groeven en reliëfs: verticale groeven op zuilen en afbeeldingen in steen zorgden voor versiering.
  • Kleur: onderdelen van gebouwen en beelden waren vaak beschilderd. De lichte steen die je nu ziet, geeft dus niet altijd het oorspronkelijke beeld.

De drie Griekse zuilenordes

Een zuilenorde is een verzameling afspraken over de vorm en verhoudingen van zuilen en de onderdelen erboven. Aan de bovenkant van een zuil zit het kapiteel. Daaraan kun je de drie bekendste ordes goed uit elkaar houden.

Orde Zo herken je haar
Dorisch Een stevige zuil met een eenvoudig kapiteel. Griekse Dorische zuilen staan meestal direct op de onderbouw, zonder aparte voet.
Ionisch Een slankere zuil met een voet en een kapiteel met krullen aan weerszijden.
Korinthisch Een slanke zuil met een rijk versierd kapiteel, herkenbaar aan gebeeldhouwde bladeren.

Het verschil zit niet alleen in de zuil zelf. Ook de balken en versieringen erboven horen bij een orde. Een gebouw kon onderdelen van verschillende ordes combineren, zoals het Parthenon in Athene.

Hoe een Griekse tempel is opgebouwd

Een tempel was in de eerste plaats een huis voor een god of godin. In de afgesloten binnenruimte, de cella, stond doorgaans een godenbeeld. De belangrijkste offers en gezamenlijke rituelen vonden meestal buiten plaats, bij een altaar.

Veel tempels hadden een zuilengalerij rondom de binnenruimte. Andere hadden alleen zuilen aan de voorzijde of aan beide korte zijden. Treden rondom het gebouw maakten de tempel zichtbaar als een plek die hoger lag dan de directe omgeving.

Boven de zuilen kon een fries lopen: een horizontale strook met versiering. Bij een Dorische tempel bestaat die vaak uit afwisselend gegroefde blokken en vlakken, soms met afbeeldingen. Bij een Ionische tempel kan het fries juist een doorlopende rij afbeeldingen vormen.

Het Parthenon op de Akropolis in Athene is een bekend voorbeeld. Deze tempel was gewijd aan Athena en heeft aan de buitenkant vooral Dorische kenmerken. De stenen zuilen lijken recht, maar hebben een lichte bolling. Zo voorkwamen de bouwers dat ze vanaf een afstand te smal of hol zouden lijken.

Materialen en kleur in de Griekse bouwkunst

Griekse bouwers gebruikten onder meer kalksteen en marmer voor muren, zuilen en beelden. Welk materiaal beschikbaar was, verschilde per plek. Ook hout, klei en baksteen kwamen voor, bijvoorbeeld bij daken of bij eenvoudigere gebouwen.

Marmeren tempels worden vaak met wit geassocieerd, maar oorspronkelijk waren delen beschilderd. Kleur kon bijvoorbeeld details van beeldhouwwerk en de versiering boven de zuilen benadrukken. Niet elk gebouw zag er hetzelfde uit: materiaal, afwerking en versiering verschilden per gebouw en periode.

Van houten onderdelen en beschilderingen is veel minder bewaard gebleven dan van steen. Daardoor zien oude gebouwen er nu vaak soberder uit dan toen ze werden gebruikt.

Meer dan tempels: theaters en openbare gebouwen

Griekse theaters hadden rijen zitplaatsen die in een boog rond de speelruimte lagen. Vaak werden ze tegen een heuvel gebouwd, zodat de helling steun gaf aan de zitplaatsen. Het theater van Epidaurus is een bekend voorbeeld: de stenen zitrijen kijken uit op een ronde speelruimte.

In steden was de agora een belangrijke openbare ontmoetingsplaats. Rond zo’n plein konden gebouwen en overdekte zuilengangen staan. Een zuilengang, ook wel stoa genoemd, bood ruimte om te lopen, te praten en handel te drijven, beschut tegen zon en regen.

Ook sport en onderwijs hadden hun eigen plekken. In een gymnasium konden mensen oefenen en elkaar ontmoeten. Zulke gebouwen laten zien dat zuilen niet alleen bij tempels hoorden, maar ook een praktische rol hadden in het openbare leven.

Wonen in het oude Griekenland

Een gewone Griekse woning zag er meestal eenvoudiger uit dan een tempel. Veel huizen hadden kamers rond een binnenplaats. Die bracht licht en lucht in huis en bood een plek voor dagelijkse werkzaamheden.

Kamers konden verschillende functies hebben, zoals koken, opslag of het ontvangen van gasten. Niet iedere woning had dezelfde indeling: de grootte en uitvoering hingen onder meer af van de plaats en de middelen van de bewoners.

Huizen werden vaak gebouwd met materialen die lokaal beschikbaar waren. Daardoor en doordat ze minder monumentaal waren dan tempels, zijn er veel minder herkenbare woningen bewaard gebleven.

Veelgestelde vragen over Griekse architectuur

Wat zijn de drie Griekse bouwstijlen?
Meestal worden daarmee de Dorische, Ionische en Korinthische zuilenorde bedoeld. Je herkent ze vooral aan het kapiteel: eenvoudig bij Dorisch, met krullen bij Ionisch en met bladeren bij Korinthisch.

Waren Griekse tempels altijd wit?
Nee. De steen oogt tegenwoordig vaak wit of licht, maar onderdelen van tempels en beelden waren oorspronkelijk vaak beschilderd.

Is een wit huis met blauwe luiken ook Griekse architectuur?
Het kan een voorbeeld zijn van traditionele bouwkunst in Griekenland, vooral op sommige eilanden. Het is niet hetzelfde als de oude Griekse tempelbouw, en niet alle huizen in Griekenland hebben deze kleuren.

Wil je een Grieks gebouw herkennen, kijk dan eerst naar de vorm van de zuilen en het dak. Het kapiteel en de versiering boven de zuilen geven vaak de duidelijkste aanwijzingen voor de gebruikte orde.

Je kan misschien ook genieten van: