Art deco architectuur is een bouwstijl uit vooral de jaren twintig en dertig, herkenbaar aan geometrische vormen, opvallende versieringen en een verzorgde, vaak luxe uitstraling. Je ziet bijvoorbeeld gevels met getrapte vormen, verticale lijnen en decoraties in de vorm van zonnestralen of zigzaglijnen.
De stijl komt voor bij grote gebouwen, zoals bioscopen en kantoren, maar ook bij woonhuizen en appartementen. Een art-decogebouw hoeft niet alle kenmerken tegelijk te hebben: het gaat vooral om de combinatie van vorm, materiaal en versiering.
De kenmerken van art deco architectuur
Art deco combineert een moderne vormgeving met decoratie. Anders dan bij een volledig sobere gevel zijn de versieringen vaak bewust onderdeel van het ontwerp. Let op deze kenmerken:
- Geometrische patronen: zigzaglijnen, driehoeken, cirkels en herhalende vormen in metselwerk, glas of metaal.
- Getrapte vormen: gevels, dakranden of torens die in stappen smaller worden.
- Verticale lijnen: hoge ramen, smalle gevelstroken en ornamenten die de hoogte van een gebouw benadrukken.
- Gestileerde motieven: bloemen, bladeren of zonnestralen die zijn vereenvoudigd tot duidelijke patronen.
- Opvallende entrees: voordeuren met sierlijk metaalwerk, gekleurd glas of een rijk versierde omlijsting.
- Afwisseling in materiaal: bijvoorbeeld baksteen en natuursteen, of een stenen gevel met metalen details.
Symmetrie komt vaak voor, bijvoorbeeld wanneer ramen en deuren netjes rond het midden van de gevel zijn geplaatst. Toch zijn niet alle gebouwen in deze stijl symmetrisch. Ook ronde hoeken en gebogen gevelpartijen komen voor, vooral bij ontwerpen met een gestroomlijnde uitstraling.
Hoe is de bouwstijl ontstaan?
Art deco ontstond in Frankrijk en verspreidde zich daarna naar andere landen. De naam verwijst naar een tentoonstelling van decoratieve kunsten in Parijs. De stijl werd zichtbaar in gebouwen, meubels, sieraden en gebruiksvoorwerpen.
Architecten combineerden moderne bouwmogelijkheden met decoratieve details. De stijl kon daardoor zowel strak als uitbundig zijn. Bij een groot kantoorgebouw zie je de versiering misschien hoog op de gevel of rond de entree. Bij een woning zit die juist vaak in het metselwerk, de voordeur of de ramen.
Art nouveau, ook wel jugendstil genoemd, gebruikt vaak vloeiende, natuurlijke lijnen. Art deco kiest meestal voor strakkere en meer gestileerde vormen, al kunnen gebouwen kenmerken van beide stijlen combineren.
Materialen en kleuren in een art-decogebouw
Voor gevels werden onder meer baksteen, natuursteen, beton en stucwerk gebruikt. Welk materiaal je ziet, hangt af van het gebouw en de plaats. Een bakstenen woonhuis kan bijvoorbeeld een rustige gevel hebben, met natuurstenen accenten rond de voordeur.
Glas en metaal spelen vaak een decoratieve rol. Denk aan een metalen deurrooster met een waaierpatroon, glas-in-lood met geometrische vormen of een balkonhek met herhaalde lijnen. In grotere gebouwen kunnen ook marmer, glanzend metaal en gekleurde tegels voorkomen.
Er is geen vast kleurenpalet voor art-decoarchitectuur. Sommige gevels vallen op door lichte steen en contrasterende donkere kozijnen. Andere danken hun karakter juist aan de kleur en het patroon van baksteen. Binnen kunnen donkere houtsoorten, lichte natuursteen en metalen accenten samen voorkomen.
Art deco bij woningen: waar zie je het aan?
Bij een woning zijn de details vaak kleiner dan bij een bioscoop of wolkenkrabber. Kijk daarom niet alleen naar de totale vorm, maar ook naar de ingang en de afwerking:
- Een voordeur met een geometrisch raam of een waaier van metalen lijnen.
- Ramen met een opvallende, regelmatige verdeling of gekleurd glas.
- Metselwerk waarin stenen een getrapt patroon of reliëf vormen.
- Een portiek met tegels, natuursteen of een decoratieve vloer.
- Een balkon of traphek met strakke, herhaalde vormen.
Een enkel glas-in-loodraam of een geometrisch hek maakt een huis nog niet automatisch art deco. Zulke details komen ook bij andere bouwstijlen voor. Kijk daarom hoe de gevel, de entree en de versieringen samen zijn ontworpen. Woningen kunnen ook invloeden uit meerdere stijlen hebben.
Binnen kan het oorspronkelijke karakter terugkomen in de trap, binnendeuren, tegelvloeren en plafondversieringen. Die onderdelen zijn bij verbouwingen soms verdwenen of vervangen. Een sobere ruimte achter een versierde gevel betekent dus niet direct dat de woning geen art-deco-invloeden heeft.
Bekende voorbeelden van art deco architectuur
Het Chrysler Building in New York is een bekend voorbeeld van art deco op grote schaal. Vooral de glanzende, getrapte top met herhalende boogvormen valt op. De verticale lijnen versterken de indruk van hoogte.
In Brussel staat de Villa Empain, aan de Avenue Franklin Roosevelt. Deze villa van architect Michel Polak laat een andere kant van de stijl zien: een strak gebouw met rijke materialen en zorgvuldig vormgegeven details.
Ook de Basiliek van Koekelberg in Brussel heeft duidelijke art-deco-invloeden. De grote kerk laat zien dat de stijl niet alleen werd gebruikt voor woonhuizen en commerciële gebouwen, maar ook voor religieuze architectuur.
In Amsterdam is Theater Tuschinski een herkenbaar voorbeeld van een gebouw waarin art deco samengaat met andere stijlinvloeden. Zowel de gevel als het interieur is rijk versierd. Het gebouw maakt duidelijk dat bouwstijlen in de praktijk niet altijd scherp van elkaar te scheiden zijn.
Een woning met art-decodetails verbouwen
Wie een huis met oorspronkelijke art-deco-elementen aanpast, kan veel karakter behouden door eerst te kijken welke onderdelen nog aanwezig zijn. Een voordeur, tegelvloer of traphek kan het ontwerp van de woning sterk bepalen. Reparatie is bij zulke details soms een betere keuze dan volledige vervanging.
Dat vraagt wel om een afweging. Oud glas-in-lood en originele kozijnen kunnen onderhoud nodig hebben en voldoen niet vanzelf aan de wensen van nu. Een vakman kan beoordelen welke onderdelen te herstellen zijn en hoe je comfort verbetert met behoud van het uiterlijk.
Heeft het gebouw een monumentenstatus of ligt het in een beschermd gebied, dan kunnen voor veranderingen aan de gevel regels gelden. Informeer bij de gemeente welke werkzaamheden vergunningplichtig zijn voordat je begint.
Veelgestelde vragen over art deco architectuur
Hoe spreek je art deco uit?
Je spreekt het ongeveer uit als “ar dekoo”. De naam komt uit het Frans.
Is elk huis uit de jaren dertig art deco?
Nee. Woningen uit die periode zijn in verschillende stijlen gebouwd. Een bouwjaar kan een aanwijzing zijn, maar de vormgeving en details bepalen of er art-deco-invloeden zichtbaar zijn.
Moet een art-decogebouw rijk versierd zijn?
Nee. Sommige gebouwen zijn uitbundig, terwijl andere juist een rustige gevel hebben met een paar geometrische accenten. De samenhang tussen de vormen en details is belangrijker dan de hoeveelheid versiering.
Zijn ronde vormen mogelijk in art deco?
Ja. Naast hoeken en zigzaglijnen komen ook ronde hoeken, bogen en gestroomlijnde vormen voor. Die worden vaak gecombineerd met een regelmatige indeling of geometrische decoratie.
Wil je art deco in een gebouw herkennen, begin dan bij de entree en volg de lijnen van de gevel naar boven. Juist in het samenspel van getrapte vormen, geometrische patronen en verzorgde materialen wordt de stijl zichtbaar.
